Historia Teneryfy: od Guanczów do czasów współczesnych

2000 lat historii w siedmiu rozdziałach

Teneryfa ma historię sięgającą ponad dwa tysiące lat przed przybyciem pierwszego turysty. Wyspa była domem dla rdzennych mieszkańców, którzy żyli w izolacji przez ponad tysiąc lat, prowadzili jeden z najbardziej zaciętych opór przeciwko hiszpańskiemu podbojowi w XV wieku, a następnie stała się kluczowym przystankiem na atlantyckich szlakach handlowych do Ameryki. Nawet Horatio Nelson stracił prawą rękę, próbując zdobyć Santa Cruz.

Ten przewodnik opisuje prawdziwą historię Teneryfy w porządku chronologicznym: Guanczowie, podbój hiszpański, okres kolonialny, ataki piratów, nieudana inwazja Nelsona oraz rozwój turystyki w XX wieku. Bez mitologii, bez nieokreślonej "bogatej mozaiki kultur", tylko to, co naprawdę się wydarzyło i gdzie można zobaczyć ślady tamtych czasów.

Guanczowie: pierwotni mieszkańcy Teneryfy

Guanczowie byli rdzennymi mieszkańcami Teneryfy. Nazwa ta pierwotnie odnosiła się wyłącznie do ludności Teneryfy, choć obecnie używa się jej powszechnie na określenie wszystkich aborygeńskich społeczności siedmiu Wysp Kanaryjskich.

Skąd przybyli. Guanczowie byli pochodzenia amazyskiego (berberyjskiego), z Afryki Północnej. Ich język (dziś wymarły, ale jego ślady przetrwały w nazwach miejscowych i dokumentach historycznych) wykazuje wyraźne podobieństwa do języków berberyjskich. Badania genetyczne potwierdzają afrykańskie korzenie; współcześni mieszkańcy Wysp Kanaryjskich nadal noszą od 16 do 31% guanczeńskiego autosomowego DNA, w zależności od wyspy.

Kiedy przybyli. Datowanie jest sporne. Dowody archeologiczne z Jaskini Guanczów w Icod de los Vinos wskazują na zasiedlenie od VI wieku p.n.e. na podstawie analizy ceramiki. Badania starożytnego DNA wykryły genomy datowane na około 1031 rok p.n.e. Najczęściej przyjmuje się, że przybywali etapami w pierwszym tysiącleciu p.n.e. Sposób, w jaki pokonali dystans ok. 100 km z Afryki Północnej bez pozostawienia jakichkolwiek śladów łodzi czy wiedzy nawigacyjnej, pozostaje jedną z największych zagadek archeologii Wysp Kanaryjskich.

Jak żyli. Guanczowie mieszkali głównie w naturalnych jaskiniach i rurach wulkanicznych, choć znaleziono też naziemne osady z konstrukcjami z kamienia łupanego. Ich gospodarka opierała się na hodowli kóz i owiec, prymitywnym rolnictwie (jęczmień, pszenica, fasola) oraz ograniczonym rybołówstwie. Wyrabiali gofio (mąkę z prażonego zboża, jedzoną na Wyspach Kanaryjskich do dziś) oraz ceramikę, narzędzia z kości i odzież ze skór kozich.

Organizacja społeczna. Kiedy Hiszpanie przybyli w 1494 roku, szacunkowo od 15 000 do 30 000 Guanczów zamieszkiwało Teneryfę, podzieloną na dziewięć mencejatos (królestw): Anaga, Tegueste, Tacoronte, Taoro, Icod, Daute, Adeje, Abona i Guimar. Każdym rządził mencey (odpowiednik króla). Dziewięć podziałów mniej więcej odpowiada obecnym obszarom Teneryfy, które do dziś noszą te nazwy.

Religia i pochówki. Guanczowie czcili Mageca (boga słońca) i Chaxiraxi (boginię matkę, później utożsamioną z Matką Boską z Candelarii, patronką Wysp Kanaryjskich). Góra Teide uchodziła za siedzibę Guayoty, złego ducha. Praktykowali mumifikację przy użyciu technik, które badacze porównywali do tych stosowanych w starożytnym Egipcie. Na Teneryfie odkryto ponad 200 mumii Guanczów; największe skupisko znajduje się w Barranco de Herques.

Podbój hiszpański (1494-1496)

Hiszpański podbój Wysp Kanaryjskich rozpoczął się w 1402 roku, ale Teneryfa opierała się dłużej niż jakakolwiek inna wyspa. Pierwsza poważna próba podboju Teneryfy miała miejsce w 1464 roku, ponad 30 lat przed jej ostatecznym upadkiem.

W 1494 roku Alonso Fernandez de Lugo (jego imię widnieje na tablicach ulic w całej wyspie) wylądował na wybrzeżu w pobliżu dzisiejszego Santa Cruz z oddziałem ponad 1000 żołnierzy, w tym kastylijskich rycerzy, Kanaryjczyków z już podbitych wysp i jednostki kawaleryjskiej. Czterech z dziewięciu guanczeńskich menceyów (Guimar, Adeje, Abona i Anaga) zawarło układy pokojowe z najeźdźcami. Pozostałych pięciu odmówiło kapitulacji.

Pierwsza bitwa pod Acentejo (31 maja 1494). Gdy siły de Lugo posuwały się w głąb lądu w kierunku Taoro (dzisiejsze Puerto de la Cruz i La Orotava), zostały zaatakowane z zasadzki w wąwozie przez wojowników Guanczów pod dowództwem menceyów Bencomo i jego przyrodniego brata Tinguaro. Hiszpanie ponieśli druzgocącą klęskę, tracąc ok. 80% sił. Sam de Lugo został ranny i ledwo uciekł. Współczesne miasto La Matanza de Acentejo ("Rzeź pod Acentejo") upamiętnia miejsce tej bitwy.

Powrót de Lugo (1495). Po sprzedaniu swego majątku na sfinansowanie nowej kampanii de Lugo wrócił z 1000 weteranami wojny w Granadzie oraz kawalerią. W listopadzie 1495 roku Guanczowie zostali pokonani w bitwie pod Aguere (w pobliżu dzisiejszej La Laguna). Bencomo poległ.

Druga bitwa pod Acentejo (25 grudnia 1495). Guanczowie, dowodzeni przez syna Bencomo, Bentora, i osłabieni epidemią (prawdopodobnie ospa przywleczona przez Hiszpanów), ponieśli klęskę niedaleko miejsca wcześniejszego zwycięstwa. Po trzech godzinach walki hiszpańska broń palna i kawaleria ich przytłoczyły. Współczesne miasto La Victoria de Acentejo ("Zwycięstwo pod Acentejo") upamiętnia to miejsce.

Podbój formalnie zakończył się 25 lipca 1496 roku podpisaniem Traktatu w Los Realejos w Dolinie Orotava. Mówi się, że Bentor zrzucił się ze skały, nie chcąc poddać się hiszpańskiemu panowaniu. Wielu Guanczów zostało zniewolonych, mimo papieskiego zakazu handlu niewolnikami z mieszkańcami Wysp Kanaryjskich obowiązującego od 1434 roku. W 1511 roku wydano nakaz uwolnienia wszystkich jeńców guanczeńskich.

W ciągu kilku pokoleń język, kultura i tożsamość Guanczów zostały w dużej mierze wchłonięte przez kolonialną ludność hiszpańską. Jednak ich dziedzictwo genetyczne przetrwało: współcześni mieszkańcy Teneryfy noszą w sobie znaczącą część rdzennych przodków.

Teneryfa kolonialna (XVI-XVIII wiek)

Po podboju Teneryfa szybko się zmieniała. San Cristobal de La Laguna zostało pierwszą stolicą i rozplanowano je według siatki ulic, która stała się później wzorem dla hiszpańskich miast kolonialnych w Ameryce. Historyczne centrum La Laguna jest dziś wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO częściowo właśnie z tego powodu.

Rolnictwo i handel. Hiszpanie wykarczowali duże obszary rodzimych lasów sosnowych i posadzili trzcinę cukrową. Gdy ceny cukru spadły, gospodarka przeszła na wino (zwłaszcza słodką Malwazję, która zasłynęła w całej Europie i była wymieniana przez Szekspira). Potem pojawiły się koszenila (czerwony barwnik pozyskiwany z owadów), tytoń, pomidory, a w końcu banany, które do dziś pozostają ważną uprawą.

Atlantyckie szlaki handlowe. Położenie Teneryfy między Europą, Afryką i Ameryką uczyniło z niej kluczowy punkt przesiadkowy. Krzysztof Kolumb zatrzymał się na sąsiedniej La Gomera w 1492 roku w pierwszej podróży do Ameryki. Magellan wybrał Teneryfę na postój w 1519 roku, wyruszając w rejs dookoła świata. Santa Cruz stało się ważnym portem łączącym Hiszpanię z jej koloniami w Ameryce.

Ataki piratów. Ta strategiczna pozycja przyciągała niepożądaną uwagę. Od XVI wieku flotylle piratów patrolowały wody między Azorami a Wyspami Kanaryjskimi, atakując statki i napadając na nadmorskie osady. W kwietniu 1657 roku angielski admirał Robert Blake zaatakował i zniszczył hiszpańską flotę skarbową w Santa Cruz.

Masowa emigracja do Ameryki. Od XVII wieku liczni Kanaryjczycy emigrowali do kolonii hiszpańskich, zwłaszcza do Wenezueli, Kuby i Puerto Rico. To powiązanie jest widoczne do dziś w wspólnych nazwiskach, tradycjach kulinarnych i charakterystycznym kanaryjskim akcencie, który brzmi bliżej karaibskiej hiszpańszczyzny niż kastylianskiego języka z kontynentu.

Nieudana inwazja Nelsona (1797)

25 lipca 1797 roku brytyjski kontradmirał Horatio Nelson podjął próbę zdobycia Santa Cruz de Tenerife z oddziałem ok. 900 żołnierzy, licząc na przejęcie hiszpańskiego statku ze skarbami i opanowanie strategicznej bazy na Atlantyku. Atak zakończył się niepowodzeniem.

Siły hiszpańskie pod dowództwem generała Antonio Gutierreza były przygotowane. Wąskie uliczki Santa Cruz sprzyjały obrońcom, a oddziały lądujące napotkały silny ogień artyleryjski i muszkieterski. Nelson osobiście dowodził jednym z oddziałów desantowych, ale podczas próby zejścia na ląd został trafiony śrutem armatnim w prawą rękę. Tej samej nocy dokonano amputacji.

Brytyjczycy zmuszeni byli wycofać się, ponosząc znaczne straty. W geście słynnego rycerstwa generał Gutierrez wysłał wino i chleb pokonanym Brytyjczykom przed ich odejściem. Armata Nelsona, El Tigre (działo, które wedle tradycji oddało strzał raniący admirała), jest do dziś wystawiana w Santa Cruz.

Była to jedna z nielicznych klęsk w karierze Nelsona i pozostaje powodem lokalnej dumy w Santa Cruz. Wydarzenie to było też przełomowym momentem dla Nelsona, który następnie jedną ręką odniósł zwycięstwa pod Nilem i pod Trafalgarem.

XIX i XX wiek: od rolnictwa do turystyki

W 1821 roku Santa Cruz zostało pierwszą stolicą całej prowincji Wysp Kanaryjskich. Nie spodobało się to Las Palmas (Gran Canaria) i po ponad stu latach rywalizacji Madryt podzielił archipelag na dwie prowincje w 1927 roku: Santa Cruz de Tenerife (obejmującą Teneryfę, La Gomerę, La Palmę i El Hierro) oraz Las Palmas de Gran Canaria (obejmującą Gran Canarię, Lanzarote i Fuerteventurę). Podział ten trwa do dziś, a obie stolice na zmianę pełnią funkcję siedziby rządu Wysp Kanaryjskich.

Gospodarka bananowa. Pod koniec XIX wieku rozwinęła się uprawa bananów, która przeobraziła krajobraz rolniczy Teneryfy. Brytyjskie firmy handlowe założyły przedsiębiorstwa eksportujące banany, a charakterystyczny mały banan kanaryjski (różniący się od większych odmian uprawianych w Ameryce Środkowej) stał się głównym towarem eksportowym wyspy. Plantacje bananów nadal pokrywają znaczną część wybrzeża północnego.

Początki turystyki. Teneryfa zaczęła przyciągać odwiedzających pod koniec XIX wieku, początkowo zamożnych Europejczyków z północy szukających łagodnego klimatu ze względów zdrowotnych. Puerto de la Cruz stało się pierwszym obszarem wypoczynkowym.

Turystyka masowa. Prawdziwa przemiana nastąpiła w latach 60. XX wieku wraz z rozbudową lotniska Reina Sofia na południu i budową dużych hoteli wzdłuż wybrzeża Playa de las Americas i Los Cristianos. W ciągu dwóch dziesięcioleci turystyka zastąpiła rolnictwo jako główna gałąź gospodarki wyspy. Dziś Teneryfa przyjmuje ok. 6 milionów odwiedzających rocznie, co czyni ją najczęściej odwiedzaną Wyspą Kanaryjską.

Teneryfa dzisiaj

Teneryfa jest wspólnotą autonomiczną Hiszpanii z własnym rządem wyspiarskim (Cabildo). Populacja wynosi ok. 950 000 mieszkańców, co czyni ją najbardziej zaludnioną wyspą Wysp Kanaryjskich i najbardziej zaludnioną wyspą Hiszpanii. Stolicą jest Santa Cruz de Tenerife.

Oficjalnym językiem jest hiszpański. Kanaryjski akcent i słownictwo różnią się od kontynentalnej hiszpańszczyzny, kształtowane przez wpływy języka portugalskiego, guanczeńskiego oraz latynoamerykańskiej odmiany hiszpańskiego (za sprawą wielowiekowej emigracji i powrotów).

Gospodarka opiera się w przeważającej mierze na turystyce, która stanowi ok. 75% PKB. Rolnictwo (banany, pomidory, ziemniaki, wino) i budownictwo tworzą większość pozostałej części. Wyspa należy do UE, ale ma specjalną strefę ekonomiczną z niższymi podatkami niż w kontynentalnej Hiszpanii (IGIC zamiast IVA, obecnie 7%).

Dziedzictwo Guanczów jest nadal widoczne w nazwach miejscowych (Tacoronte, Tegueste, Adeje, Guimar, Icod, Anaga), w gofio (jadanym codziennie przez wielu Kanaryjczyków), w lucha canaria (kanaryjskich zapasach, tradycyjnym sporcie) oraz w nieustannej czci dla Virgen de Candelaria, patronki Wysp Kanaryjskich, której korzenie sięgają guanczeńskiej bogini Chaxiraxi.

Gdzie zobaczyć historię Teneryfy

Museo de Naturaleza y Arqueologia (MUNA). W Santa Cruz. Główne muzeum archeologiczne Teneryfy. Prezentuje mumie Guanczów, narzędzia, ceramikę i obszerne wystawy dotyczące prekolumbijskiej kultury Wysp Kanaryjskich.

Historyczne centrum La Laguna. Obiekt Światowego Dziedzictwa UNESCO. Układ siatki ulic, który stał się wzorem dla hiszpańskich miast kolonialnych. Zobacz nasz przewodnik po La Laguna.

Piramides de Guimar. Sześć piramidalnych schodkowych budowli w Guimar z muzeum badającym ich możliwe powiązania z kulturami prekolumbijskimi. Miejsce to badał norweski odkrywca Thor Heyerdahl.

Castillo de San Cristobal. Ruiny fortecy w Santa Cruz, gdzie Hiszpanie bronili się przed atakiem Nelsona. Armata El Tigre jest wystawiona w pobliżu.

Cueva de los Guanches. W Icod de los Vinos, jedno z najstarszych stanowisk archeologicznych na wyspie, z dowodami zasiedlenia od VI wieku p.n.e.

La Matanza i La Victoria de Acentejo. Dwa miasta, których nazwy dosłownie upamiętniają obie bitwy podboju hiszpańskiego: "Rzeź" i "Zwycięstwo".

Odkryj Teneryfę z CanaryVIP

Aby zobaczyć historyczną północ Teneryfy (La Laguna, La Orotava, Icod de los Vinos, Garachico), wycieczki autokarowe CanaryVIP z przewodnikiem obejmują te miejsca z odbiorem z hotelu na południu. Dla wulkanicznych krajobrazów, które kształtowały historię wyspy, zobacz wycieczkę z przewodnikiem na Teide.

Przeglądaj wszystkie wycieczki po Teneryfie